مزیت نسبی افغانستان

محمدرضا صمدی

کارشناس ارایه طرح های اقتصادی

مزیت نسبی یک مفهوم مهم در علم اقتصاد است. این مفهوم اولین بار توسط اقتصاددان انگلیسی دیوید ریکاردو مطرح شد. اگر بخواهیم آنرا شرح دهیم مزیت نسبی یعنی اینکه یک کشور، شرکت یا فرد بتواند یک کالا یا خدمت را با هزینه فرصت کمتر نسبت به دیگران تولید کند؛ حتی اگر در همه چیز از دیگران قوی تر یا ضعیف تر باشد. به زبان ساده تر کشوری دارای مزیت نسبی است که وقتی تولید یک محصول و کالا برایش نسبت به سایر محصولات و کالاها ارزان تر و آسان تر تمام شوند. در جزییات مزیت نسبی انواع و اقسام مختلف دارند اما در علم اقتصاد معمولا مزیت نسبی به چهار نوع عمده تقسیم می شوند(مزیت نسبی طبیعی، مزیت نسبی اکتسابی، مزیت نیروی کار و مزیت تکنولوژیکی). در مقابل مزیت نسبی مفهوم دیگری به نام مزیت مطلق وجود دارد و موضوع بحث این مقاله به آن ارتباط ندارد اما اصطلاح مطلق اندیشی را که بارها شنیده ایم از این مفهوم ناشی می شوند.
از آنجایکه عنوان این مقاله مزیت نسبی افغانستان است این سوال پیش می‌آید که مزیت نسبی کشور ما چیست؟ یافتن جواب این سوال در سطح یک کشور، در واقع کارآسان نیست و نیاز به مطالعات و شناخت عمیق از آن کشور را لازم دارند. من این سوال را مطرح کردم تا مردم افغانستان؛ کشور، مردم، اقتصاد، تاریخ، جغرافیا و هرآنچه برای یافتن جواب این سوال لازم باشد؛ را بشناسند. اگر مردم ما جواب این سوال را نداند در واقع امر رقابت نمی تواند و با فشارهای گوناگون اقتصادی و فقر مواجه می شوند. این سوال را اگر در سطح یک فرد تقلیل دهیم شبیه این می شود که یک فرد از خود بپرسد من به درد کدام کار می خورم؟ یا من در انجام دادن کدام کار نسبت به دیگران توانایی دارم و بهترم؟ از دید رشته اقتصاد همین بهتر بودن فرد در انجام یک کار نسبت به دیگران رقابت را شکل می دهد. به قول معروف که در قانون طبیعت ضعیف پامال است متأسفانه در قانون اقتصاد و رقابت عین قصه است. پس این سوال پیش می آید که چگونه قوی شویم؟ جواب کوتاه این است که خود را بشناسیم. آری متأسفانه خود شناسی مشکل ترین علم دنیا است و ما در این راه درمانده‌ایم اما نباید نا امید شد چرا؟ چون خداوند در قرآن می فرماید من انسان را به بهترین شکل ممکن آفریده‌ام و به تعبیر مولانای بلخ بیرون زتو نیست هرآنچه درعالم است. هدف نوشته این نیست که کسی را نصیحت کنیم بلکه یک واقعیت است که ما سال ها آنرا از یاد بردیم و خود را فراموش کردیم. این خود فراموشی واقعا درد کمی نیست! چون وقتی ما خود فراموشی داریم چگونه می توانیم به کشور، جامعه، خانواده و خود ما مفید واقع شویم؟ پس راه حل این است که به خود و خداوند رجوع کنیم و درس های اساسی را مرور کنیم. شاید بپرسید که مزیت نسبی افغانستان چه ربطی به مسایل فردی دارد؟ جواب واضح است چون افغانستان کتله خاکی است و مسایل مزیت و رقابت بحث زنده ها است. پس اول باید فرد ما، مردم ما و جامعه ما به آگاهی لازم برسند تا کشور ما افغانستان ساخته شوند و آن وقت است که می توانیم بگوییم که مزیت را  بیابیم یا بسازیم!
مطالعات انجام شده می گوید افغانستان در بخش های زراعت، ترانزیت، معادن، آفتاب و آب دارای مزیت نسبی است. تشریحات این مطالعات استدلال می کند که چون در بخش زراعت ما زیر بنا و نیروی آماده داریم اگر دراین باره تمرکز کنیم بهتر است. همین طور در بخش ترانزیت موقعیت بهتر داریم اما زیر بنا نداریم. در معادن نیازمند سرمایه و تخصص در این عرصه هستیم که نداریم. هم چنین دارای آفتاب و آب فراوان جهت زراعت و تولید برق هستیم.
به تحلیل من شاید این مطالعات در زمان خودش درست و دقیق بوده باشد اما کاستی که در این مطالعات مزیت نسبی افغانستان وجود دارد این است که این مزیت ها وابسته به یک عامل ناپایدار است که می تواند به مرور زمان بالای پایداری این مزیت ها تاثیر گذار باشند. پس نتیجه این ناپایداری باعث می شود که ما نتوانیم رقابت کنیم و منافع خود را حفظ کنیم.
ناپایداری به این معنا اگر آب و زراعت را در نظر بگیریم از تغییر اقلیم به شدت متاثر شده است و طبق آخرین گزارش ها از 12% زمین های قابل زرع افغانستان تنها 4% آن به دلیل کم آبی  باقی مانده است. در بخش ترانزیت؛ ما کشوری کوهستانی محصور درخشکه و نیازمند سرمایه گذاری هنگفت هستیم آن هم در صورتیکه بتوانیم در منطقه رقابت کنیم. معادن ما جنبه پایداری ندارد و پس از چند سال ختم می شوند. به نظرم تنها آفتاب ما جنبه پایداری دارد و از یک عامل دیگر متأثر نیست که می تواند به عنوان یک مزیت نسبی طبیعی برای کشور مطرح شوند و روی آن مطالعات صورت گیرند.