پول ملی قدرتمند تحلیل ساختاری ثبات ارزی و پویایی اقتصاد ملی

 نویسنده: سعید رزمنده

پول ملی در ادبیات اقتصاد کلان تنها یک ابزار تبادل نیست بلکه شاخصی از قدرت تولید ثبات سیاسی و اعتبار بین‌المللی یک واحد سیاسی است. سیر تغییر پول از نظام پایاپای به مسکوکات
فلزی و سپس به پول فیاتی (Fiat Money) پس از فروپاشی معاهده برتون وودز در ۱۹۷۱ نشان‌دهنده یک واقعیت است: پشتوانه اسعار در قرن ۲۱ دیگر صرفاً ذخایر فیزیکی طلا نیست بلکه اعتبار پول‌های مدرن بیشتر بر ظرفیت تولید اعتماد به دولت ثبات نهادی قدرت اقتصادی و جایگاه کشورها در زنجیره ارزش جهانی استوار است.

۱. دیپلوماسی ارزی و توازن تجارتی
در تیوری‌های اقتصادی ارزش پول ملی رابطه‌ای مستقیم با ترازو یا موازنه پرداخت‌ها (Balance of Payments) دارد. برخی قدرت‌های اقتصادی با استفاده از استراتیژی کاهش عمدی ارزش پول (Competitive Devaluation) تلاش می‌کنند تا مزیت رقابتی صادرات خود را حفظ کنند.
به طور مثال زمانی که ارزش پول یک کشور صادرکننده در برابر دالر کاهش می‌یابد قیمت کالای تولیدی آن در بازارهای جهانی ارزان‌تر شده و تقاضا برای آن افزایش می‌یابد. این سیاست که تحت عنوان مرکانتیلیزم نوین شناخته می‌شود باعث شده تا غول‌های تکنالوژی جهانی به دلیل پایین بودن هزینه‌های تولید و دستمزد کارگر پایگاه‌های اصلی تولیدی خود را به مناطقی منتقل کنند که ارزش اسمی پول‌شان کمتر اما توان تولیدی‌شان بالاتر است. این یک مانور اقتصادی برای تسخیر مارکیت‌های بین‌المللی است.

۲. انحصار تکنالوژیک
امروز ثبات ارزی با مفهوم مزیت نسبی در تکنالوژی گره خورده است. در این میان جزیره تایوان یک مطالعه موردی (Case Study) بی‌نظیر است. تایوان بیش از ۶۰٪ بازار جهانی تولید قراردادی نیمه‌هادی‌ها (Foundry Market) و بیش از ۹۰٪ چیپ‌های فوق‌پیشرفته را در اختیار دارد.
از منظر تحلیل ژئوپلیتیک اقتصادی رقابت قدرت‌های بزرگ بر سر این منطقه در واقع تلاش برای کنترول بر شریان‌های حیاتی هوش مصنوعی و صنایع نظامی است. کشوری که تولید این قطعات را در کنترول داشته نه تنها قدرت اقتصادی خود را تقویت می‌کند بلکه می‌تواند زنجیره تأمین تکنالوژی جهانی را نیز تحت تأثیر قرار دهد که باعث شده این جزیر طی سال های زیادی مرکز منازعه ابر قدرت های جهان باشد.

۳. هژمونی پولی و سیستم پترودالر
یکی از ستون‌های اصلی ثبات اسعار در بازارهای جهانی تبدیل شدن یک پول به ارز ذخیره (Reserve Currency) است. پس از موافقت‌نامه ۱۹۷۴ سیستم پترودالر شکل گرفت که بر اساس آن بخش بزرگی از تجارت نفت با دالر قیمت‌گذاری و فاکتور می‌شود. آمارها نشان می‌دهد که امروزه حدود ۷۰ تا۸۰ فیصد از تجارت جهانی نفت و بیش از ۵۰ فیصد از کل ذخایر ارزی بانک‌های مرکزی جهان را همین واحد پولی تشکیل می‌دهد. این تقاضای ساختاری و اجباری باعث می‌شود که ارز مذکور علی‌رغم نوسانات اقتصادی همچنان جایگاه مسلط خود را در بازارهای مالی حفظ کند.

۴. تحلیل آسیب‌شناسی اثرات فشار مالی بیرونی
تجربه کشورهای منطقه نشان می‌دهد که انزوای مالی و محدودیت در دسترسی به سیستم‌های انتقال پولی بین‌المللی (مانند SWIFT) می‌تواند منجر به مارپیچ تورم کاهش ارزش شود. در کشور همسایه (ایران)  فشارهای ناشی از تحریم‌های بانکی باعث شده تا نرخ برابری پول ملی در برابر دالر طی پنج دهه از حدود ۷ تومان به مرز ۱۷۰ تا ۱۸۰ هزار تومان برسد.
از دیدگاه کارشناسی حتی اگر یک کشور در سکتور زراعت یا تولیدات پایه به خودکفایی نسبی برسد بدون دسترسی به مارکیت‌های سرمایه و تجارت آزاد حفظ ثبات ارزش پول در میان‌مدت با چالش‌های ساختاری مواجه خواهد شد. این موضوع اهمیت دیپلوماسی اقتصادی را در کنار تولید داخلی برجسته می‌سازد.

۵. وضعیت پولی افغانستان
مدیریت ثبات در شرایط گذار
افغانستان علیرغم محدودیت‌های ارزی توانسته است در سال‌های اخیر پول افغانی را نسبتاً باثبات نگه دارد. 
این ثبات ناشی از چند فکتور کلیدی اقتصادی است:
کنترول دقیق نقدینگی: جلوگیری از نشر بی‌رویه پول و مدیریت عرضه و تقاضا در بازار اسعار.
انضباط مالی: افزایش بی‌پیشینه در جمع‌آوری عواید ملی و کاهش کسر بودجه.
مبارزه با قاچاق ارز: اعمال سیاست‌های سخت‌گیرانه در مرزها برای جلوگیری از خروج فیزیکی دالر.
نتیجه‌گیری
ثبات پول ملی، معلولِ یک علت واحد نیست؛ بلکه برآیند توازن در سیاست پولی  (Monetary Policy) و سیاست مالی (Fiscal Policy) است. برای افغانستان مسیر رسیدن به یک اقتصاد پویا و مستقل از معبر تقویت زیربناهای تولیدی استخراج مسلکی معادن و تبدیل شدن به یک پل ترانزیتی در منطقه می‌گذرد. تنها در این صورت است که پول ملی می‌تواند به عنوان یک دارایی استراتیژیک رفاه ملت را تضمین و جایگاه کشور را در نظام بین‌الملل تثبیت نماید.